त्रैक्य (Trinity) समजून घेणे: पिता, पुत्र आणि पवित्र आत्मा कोण आहेत?

टीप: या लेखातील बायबलची वचने इंग्रजी बायबल भाषांतरांवरून मराठीत अनुवादित केली आहेत. त्यामुळे तुमच्या मराठी बायबलमधील शब्दरचना थोडी वेगळी असू शकते, पण अर्थ तोच आहे. कोणते वचन कोणत्या इंग्रजी भाषांतरातून घेतले आहे, हे लेखाच्या शेवटी दिले आहे.

तुम्हाला कधी असा प्रश्न पडला आहे का की देव एक कसा असू शकतो, तरीही आपण पिता, पुत्र आणि पवित्र आत्मा यांच्याबद्दल बोलतो? ते तीन वेगळे देव आहेत का? येशू आणि पिता एकच व्यक्ती आहेत का? आणि जर येशू देव आहे, तर त्याने असे का म्हटले, “माझा पिता माझ्यापेक्षा थोर (greater) आहे”?

हे रास्त प्रश्न आहेत, आणि या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी पवित्र शास्त्र हेच सर्वोत्तम ठिकाण आहे.

‘त्रैक्य’ (Trinity) हा शब्द बायबलमध्ये येत नाही. पवित्र शास्त्र देवाबद्दल जे प्रगट (reveals) करते त्याचे वर्णन करण्यासाठी ख्रिस्ती लोक हा शब्द वापरतात. बायबल अगदी स्पष्टपणे शिकवते की देव एकच आहे. त्याच वेळी, ते पिता, पुत्र येशू ख्रिस्त आणि पवित्र आत्मा यांच्याबद्दल बोलते, जे दर्शवते की ते एकमेकांहून भिन्न (distinct) आहेत.

या अध्यायात, आपण प्रेषित योहानाने (apostle John) जिथून सुरुवात केली तिथूनच सुरुवात करू. जेव्हा योहानाने येशू कोण आहे याबद्दल लिहिले, तेव्हा त्याने बेथलेहेमपासून सुरुवात केली नाही. त्याने निर्मितीपासून (creation) सुरुवात केली, आणि त्याने येशूला “शब्द” (the Word) म्हटले. ते एक नाव संपूर्ण जुना करार उलगडते, आणि ते येशूबद्दल लोक विचारत असलेल्या काही कठीण प्रश्नांची उत्तरे देते.

त्रैक्य काय नाही

बायबल काय शिकवते हे पाहण्यापूर्वी, आपण काही सामान्य गैरसमज दूर करूया.

त्रैक्य म्हणजे तीन देव नाहीत. ख्रिस्ती लोक एका देवावर विश्वास ठेवतात, तीन वेगळ्या देवांवर नाही. पिता, पुत्र आणि पवित्र आत्मा हे एकत्र काम करणारे तीन वेगळे देव नाहीत.

त्रैक्य म्हणजे पिता, येशू आणि पवित्र आत्मा ही एकच व्यक्ती नाही. पिता हा येशू नाही आणि येशू हा पवित्र आत्मा नाही. ते एकमेकांहून भिन्न आहेत, ते फक्त एकाच व्यक्तीची तीन नावे नाहीत.

त्रैक्य म्हणजे येशू देवापेक्षा कमी नाही. येशू हा कोणी निर्माण केलेला जीव (created being) नाही जो नंतर दैवी (divine) बनला. ख्रिस्ती लोक मानतात की येशू पूर्णपणे देव आणि पूर्णपणे मनुष्य आहे.

त्रैक्य म्हणजे देव एका व्यक्तीतून दुसऱ्या व्यक्तीमध्ये बदलत नाही. देव एका क्षणी पिता, दुसऱ्या क्षणी येशू आणि वेगळ्या वेळी पवित्र आत्मा नसतो.

आपण कदाचित देवाच्या स्वभावाचा प्रत्येक तपशील स्पष्ट करू शकणार नाही, परंतु देवाविषयीच्या आपल्या स्वतःच्या कल्पनांवर अवलंबून राहण्याऐवजी, पवित्र शास्त्र जे प्रगट करते ते समजून घेणे हे आपले ध्येय असले पाहिजे.

प्रारंभी शब्द (Word) होता

योहान १:१-३:

“प्रारंभी शब्द (Word) होता, आणि शब्द देवासोबत होता, आणि शब्द देव होता. तो प्रारंभी देवासोबत होता. सर्व गोष्टी त्याच्याद्वारे निर्माण झाल्या, आणि जे काही निर्माण झाले आहे त्यापैकी काहीही त्याच्याशिवाय निर्माण झाले नाही.”

“प्रारंभी” (In the beginning) हे बायबलचे पहिले शब्द आहेत (उत्पत्ती १:१). योहान आपल्याला जाणीवपूर्वक निर्मितीच्या (creation) वेळेत मागे घेऊन जात आहे.

मग देवाने निर्मिती कशी केली? उत्पत्तीचे पुस्तक आपल्याला पुन्हा पुन्हा सांगते: “मग देव म्हणाला…” देव म्हणाला, “प्रकाश होवो“; आणि प्रकाश झाला (उत्पत्ती १:३). देवाने शब्द उच्चारला, आणि ते झाले. स्तोत्रसंहिता हे एका ओळीत सांगते:

स्तोत्रसंहिता ३३:६:

“परमेश्वराच्या शब्दाने (word) आकाश निर्माण झाले, आणि त्याच्या मुखाच्या श्वासाने (breath) त्यातील सर्व सैन्य निर्माण झाले.”

येथे ‘परमेश्वर’ (LORD) या शब्दाकडे लक्ष द्या. बहुतेक इंग्रजी बायबलमध्ये, कॅपिटल अक्षरांमधील LORD हा देवाच्या इब्री (Hebrew) भाषेतील स्वतःच्या नावासाठी वापरला जातो.

योहान तेच सांगत आहे, पण तो त्याहूनही अधिक काही सांगतो. ज्या शब्दाद्वारे सर्व काही निर्माण झाले, तो शब्द केवळ एक आवाज (sound) नाही. योहान या शब्दासाठी ‘तो’ (He / Him) हे सर्वनाम वापरतो.

तर मग, “शब्द देव होता” असे योहान म्हणतो तेव्हा त्याचा अर्थ काय असतो? जुन्या कराराने आपल्याला हे आधीच दाखवले आहे.

“परमेश्वराचा शब्द” (the word of the LORD) हा वाक्प्रचार जुन्या करारात २०० पेक्षा जास्त वेळा येतो, आणि १०० पेक्षा जास्त वेळा आपण वाचतो की तो कोणाकडे तरी “आला“. तो अब्राहाम, शमुवेल, एलीया, यशया, यिर्मया आणि इतर अनेकांकडे आला, अगदी जुन्या करारातील शेवटचा संदेष्टा मलाखी याच्यापर्यंत (मलाखी १:१). आणि जेव्हा तो शब्द आला, तेव्हा तो स्वतः देव म्हणूनच बोलला. पहिल्यांदा तो अब्राहामाकडे आला:

उत्पत्ती १५:१:

“या गोष्टींनंतर परमेश्वराचा शब्द (word of the LORD) अब्रामकडे दृष्टांतात (vision) आला आणि म्हणाला, ‘अब्राम, घाबरू नकोस. मी तुझी ढाल आणि तुझे अत्यंत मोठे प्रतिफळ (reward) आहे.'”

परमेश्वराच्या शब्दाने म्हटले, “मी तुझी ढाल आहे.” नंतर, परमेश्वराचा शब्द यिर्मयाकडे आला आणि म्हणाला, “आईच्या गर्भात तुला रचण्यापूर्वीच मी तुला ओळखले” (यिर्मया १:४-५). फक्त देवच असे म्हणू शकतो.

त्यामुळे देवाचा शब्द हा त्याच्या शेजारी उभा असलेला दुसरा देव नाही. जेव्हा त्याचा शब्द बोलतो, तेव्हा प्रत्यक्ष देवच बोलत असतो. म्हणूनच योहान म्हणू शकतो की, “शब्द देव होता.“

पण योहान असेही म्हणतो की, “शब्द देवासोबत होता.” शब्द हे केवळ पित्याचे दुसरे नाव नाही. तो पित्यासोबत आहे. येशूने प्रार्थना करताना हे स्वतः म्हटले होते:

योहान १७:५:

“आणि आता, हे पित्या, जग होण्यापूर्वी माझा तुझ्यासोबत जो गौरव होता, त्याच गौरवाने तू आता मला स्वतःसोबत गौरवी कर.”

आणखी एका गोष्टीकडे लक्ष द्या. योहान असे म्हणत नाही की, “प्रारंभी देवाने शब्द निर्माण केला,” किंवा “प्रारंभी देवाने शब्द उच्चारला.” तो म्हणतो, “प्रारंभी शब्द होता.” जेव्हा बाकी सर्व गोष्टींची सुरुवात झाली, तेव्हा शब्द आधीच अस्तित्वात होता. अशी कोणतीही वेळ नव्हती जेव्हा देव त्याच्या शब्दाशिवाय होता. आणि योहान म्हणतो, “जे काही निर्माण झाले आहे त्यापैकी काहीही त्याच्याशिवाय निर्माण झाले नाही” (योहान १:३). जर शब्द निर्माण केला गेला असता, तर त्याला स्वतःलाच निर्माण करावे लागले असते.

पाण्यावर तळपणारा आत्मा (The Spirit Hovering Over the Waters)

बायबलच्या पहिल्या पानावर परत जा. देव बोलण्यापूर्वीच, तिथे आणखी कोणीतरी उपस्थित आहे:

उत्पत्ती १:२:

“पृथ्वी आकारहीन व रिकामी होती; आणि खोल जलावर अंधार होता. आणि देवाचा आत्मा (Spirit of God) जलावर तळपत होता.”

मग देव बोलतो. त्यामुळे बायबलच्या पहिल्याच वचनांमध्ये, आपली भेट देव, त्याचा आत्मा आणि त्याचा शब्द यांच्याशी होते.

स्तोत्रसंहिता ३३:६ मध्ये शब्द आणि आत्मा एकत्र ठेवलेले आहेत: “परमेश्वराच्या शब्दाने” (by the word of the LORD) आणि “त्याच्या मुखाच्या श्वासाने” (by the breath of His mouth). तिथे ‘श्वास’ या शब्दासाठी इब्री भाषेत ‘रुवाख’ (ruach) हा शब्द आहे, जोच शब्द उत्पत्ती १:२ मध्ये देवाच्या आत्म्यासाठी वापरला आहे. जेव्हा आपण बोलतो, तेव्हा आपले शब्द आपल्या श्वासावर स्वार होऊन बाहेर पडतात. देवाचा शब्द आणि देवाचा आत्मा एकत्र बाहेर पडतात.

मग देव म्हणतो, “आपण आपल्या प्रतिरूपाचा, आपल्यासारखा मनुष्य करू” (उत्पत्ती १:२६). हे वचन एकटे त्रैक्य (Trinity) सिद्ध करत नाही, आणि आपण केवळ या वचनावर शिकवण उभी करू नये. पण ज्या अध्यायात देवाचा शब्द आणि देवाचा आत्मा कार्य करत आहेत, तिथेच देव स्वतःबद्दल ‘आपण’ (Us) असे अनेकवचनी रूपात बोलतो. यावर नक्कीच विचार केला पाहिजे.

आत्मादेखील देवाचा स्वतःचाच आहे. पौल लिहितो:

१ करिंथकर २:११:

“कारण माणसाच्या आत असलेल्या त्याच्या स्वतःच्या आत्म्याशिवाय माणसाच्या गोष्टी कोणाला समजतात? तसेच देवाच्या आत्म्याशिवाय देवाच्या गोष्टी कोणालाही समजत नाहीत.”

तुमचा आत्मा तुमच्यासाठी अनोळखी नसतो. त्याचप्रमाणे, देवाचा आत्मा देवाबाहेरचा कोणीतरी नाही. तो देवाचा स्वतःचा आत्मा आहे.

जुना करार देवाच्या शब्दाविषयी काय दाखवतो

जेव्हा आपण हे सर्व उतारे (passages) एकत्र वाचतो, तेव्हा एक नमुना (pattern) समोर येतो.

शब्द देवाची ओळख करून देतो. जेव्हा शमुवेल लहान मुलगा होता, तेव्हा “तो अद्याप परमेश्वराला ओळखत नव्हता, आणि परमेश्वराचा शब्द (word of the LORD) त्याला अद्याप प्रगट (revealed) झाला नव्हता” (१ शमुवेल ३:७). मग हे घडले:

१ शमुवेल ३:२१:

“मग परमेश्वर पुन्हा शिलोहात प्रगट झाला. कारण परमेश्वराने शिलोहात परमेश्वराच्या शब्दाद्वारे (by the word of the LORD) स्वतःला शमुवेलाला प्रगट केले.”

देवाने आपल्या शब्दाद्वारे स्वतःची ओळख करून दिली. शब्दाला भेटणे म्हणजे परमेश्वराला भेटणे होते.

शब्द पाठवला जातो, आणि तो देवाचे काम करतो. “त्याने आपला शब्द पाठवला आणि त्यांना बरे केले” (स्तोत्रसंहिता १०७:२०). यशया याचे सर्वात स्पष्ट चित्र देतो:

यशया ५५:११:

“तसाच माझ्या मुखातून निघणारा माझा शब्द असेल; तो माझ्याकडे व्यर्थ परत येणार नाही, तर मला जे आवडते ते तो पूर्ण करेल, आणि ज्या कार्यासाठी मी त्याला पाठवले ते तो यशस्वी करेल.”

ज्याला पाठवले जाते तो (The One who is sent). यशया ४८ मध्ये, बोलणारा म्हणतो, “तोच मी आहे; मी पहिला व मीच शेवटला आहे” (यशया ४८:१२), आणि “माझ्या हाताने पृथ्वीचा पाया घातला आहे” (यशया ४८:१३). फक्त देवच असे म्हणू शकतो. मग तोच बोलणारा पुढे म्हणतो:

यशया ४८:१६:

“आता प्रभू परमेश्वर व त्याचा आत्मा यांनी मला पाठवले आहे.”

ज्याने पृथ्वीचा पाया घातला, त्याला प्रभू परमेश्वर आणि त्याचा आत्मा पाठवत आहेत. योहान शब्दाविषयी तेच सांगतो: “सर्व गोष्टी त्याच्याद्वारे निर्माण झाल्या” (योहान १:३).

शब्द आणि आत्मा एकत्र काम करतात. दाविद म्हणाला, “परमेश्वराचा आत्मा माझ्याद्वारे बोलला, आणि त्याचा शब्द माझ्या जिभेवर होता” (२ शमुवेल २३:२). बंदिवासातून (exile) परतल्यावर, जेव्हा जरुब्बाबेल नावाच्या नेत्याच्या नेतृत्वाखाली मंदिराची पुनर्बांधणी होत होती, तेव्हा हा संदेश आला: “जरुब्बाबेलासाठी परमेश्वराचा शब्द हा आहे: ‘सैन्याने नव्हे किंवा शक्तीने नव्हे, तर माझ्या आत्म्याने,’ सेनाधीश परमेश्वर असे म्हणतो” (जखऱ्या ४:६). शब्द आणि आत्मा नेहमी एकत्र असतात, पण ते कधीही एक नसतात.

शब्द सर्वकाळ टिकतो. “गवत सुकून जाते, फूल कोमेजते, पण आपल्या देवाचा शब्द सर्वकाळ टिकतो” (यशया ४०:८).

आता यशया ५५:११ हे वचन येशूने स्वतःबद्दल जे म्हटले होते त्याच्या बाजूला ठेवा:

योहान १६:२८:

“मी पित्याकडून निघून जगात आलो आहे. आता मी जग सोडून पुन्हा पित्याकडे जात आहे.”

शब्द देवाकडून बाहेर पडतो, ज्या कामासाठी त्याला पाठवले होते तेच काम अचूकपणे करतो, आणि देवाकडे परत जातो. ही येशूची संपूर्ण कथा आहे. आणि वधस्तंभावर, जेव्हा काम पूर्ण झाले, तेव्हा तो म्हणाला, “पूर्ण झाले आहे!” (योहान १९:३०).

येशूच्या काळातील यहुदी लोकांनी “शब्द” (the Word) कसा ऐकला

योहानाने त्याचे शुभवर्तमान (Gospel) ग्रीक भाषेत लिहिले. त्याने “शब्द” (Word) याच्यासाठी ‘लोगोस’ (logos) हा ग्रीक शब्द वापरला.

येशूच्या जन्मापूर्वी दोनशेहून अधिक वर्षे आधी, इब्री पवित्र शास्त्राचे (Hebrew Scriptures) ग्रीक भाषेत भाषांतर होऊ लागले होते. या भाषांतराला सेप्टुआजिंट (Septuagint) म्हणतात. येशूच्या काळातील अनेक यहुदी लोक ग्रीक भाषेत पवित्र शास्त्र वाचत असत, आणि नव्या कराराचे लेखक अनेकदा त्यातूनच संदर्भ देतात.

मग सेप्टुआजिंटने “परमेश्वराचा शब्द” यासाठी कोणता ग्रीक शब्द वापरला? आम्ही प्रत्येक ठिकाण तपासले. चारपैकी जवळपास तीन वेळा, तो शब्द ‘लोगोस’ (logos) आहे, जोच शब्द योहान वापरतो. ग्रीक भाषेत, स्तोत्रसंहिता १०७:२० असे वाचले जाते, “त्याने आपला लोगोस (logos) पाठवला आणि त्यांना बरे केले.” आणि स्तोत्रसंहिता ३३:६ असे वाचले जाते, “परमेश्वराच्या लोगोसद्वारे आकाश स्थापन झाले, आणि त्याच्या मुखाच्या न्युमाद्वारे (pneuma) त्यातील सर्व सैन्य.” ‘न्युमा’ हा शब्द नवा करार पवित्र आत्म्यासाठी वापरतो. लोगोस आणि न्युमा हीच जोडी २ शमुवेल २३:२ आणि जखऱ्या ४:६ च्या ग्रीक भाषांतरातही दिसून येते.

त्यामुळे जेव्हा योहानाने लिहिले, “प्रारंभी लोगोस होता,” तेव्हा पवित्र शास्त्र जाणणाऱ्या कोणत्याही यहुदी व्यक्तीला ही नवीन कल्पना वाटली नसती. त्याने तो “परमेश्वराचा शब्द” म्हणूनच ऐकला असता: तोच शब्द ज्याने आकाश निर्माण केले, तोच शब्द जो अब्राहाम, शमुवेल आणि यिर्मयाकडे आला होता.

आणखी एक गोष्ट आहे. सभास्थानांमध्ये (synagogues), पवित्र शास्त्र अरामी (Aramaic) भाषेतही स्पष्ट केले जात असे, जी अनेक यहुदी लोकांची दैनंदिन भाषा होती. या अरामी स्पष्टीकरणांना ‘टार्गम्स’ (Targums) म्हणतात. ते येशूच्या काळानंतर लिहून ठेवले गेले, पण ते दाखवतात की यहुदी लोक देवाबद्दल कसे बोलत असत. अनेक वेळा, जिथे इब्री भाषा म्हणते की देव कार्य करतो, तिथे टार्गम्स म्हणतात की “परमेश्वराचा शब्द” कार्य करतो. (यासाठी अरामी शब्द ‘मेमरा’ / Memra आहे.) जिथे याकोब म्हणतो, “परमेश्वर माझा देव होईल” (उत्पत्ती २८:२१), तिथे एक टार्गम म्हणतो, “परमेश्वराचा शब्द (Word of the LORD) माझा देव होईल.” जिथे देव अब्रामला सांगतो, “मी तुझी ढाल आहे” (उत्पत्ती १५:१), तिथे दुसरा टार्गम म्हणतो, “माझा शब्द तुझी ढाल असेल.”

जेव्हा रब्बी (rabbis) असे म्हणत, तेव्हा त्यांचा अर्थ देवातील दुसरी व्यक्ती असा नव्हता. पण हे दाखवून देते की यहुदी लोकांसाठी देव त्याच्या शब्दाद्वारे जवळ येतो असे बोलणे किती स्वाभाविक होते.

काही लोक म्हणतात की योहानाने ‘लोगोस’ ही कल्पना ग्रीक तत्त्ववेत्त्यांकडून (philosophers) घेतली, जे हा शब्द विश्वामागील कारण किंवा व्यवस्थेसाठी (order) वापरत असत. पण योहानाची सुरुवात उत्पत्तीच्या पुस्तकापासून होते, तत्त्ववेत्त्यांकडून नाही. आणि योहानाने पुढे जे म्हटले आहे, ते कोणत्याही ग्रीक तत्त्ववेत्त्याने कधीही म्हटले नसते.

शब्द देहधारी झाला (The Word Became Flesh)

योहान १:१४:

“आणि शब्द देह (flesh) झाला आणि त्याने आपल्यामध्ये वस्ती केली (dwelt), आणि आपण त्याचा गौरव पाहिला, असा गौरव जो पित्याच्या एकुलत्या एकाचा (only begotten) असतो, जो कृपा आणि सत्याने भरलेला होता.”

येथे, “एकुलता एक” (only begotten) म्हणजे “अद्वितीय” (unique), “एकमेव”. याचा अर्थ असा नाही की पुत्र निर्माण केला गेला होता.

“वस्ती केली” या ग्रीक शब्दाचा अर्थ “त्याचा तंबू ठोकला” (pitched His tent) असा होतो. एका यहुदी वाचकाला रानात असलेल्या निवासमंडपाची (tabernacle) आठवण येईल, तो तंबू जिथे देवाचा गौरव त्याच्या लोकांमध्ये राहण्यासाठी खाली आला होता (निर्गम ४०:३४). योहान सांगत आहे की देव पुन्हा आपल्यामध्ये राहण्यासाठी आला आहे. यावेळी तंबूत नाही, तर एका मानवी शरीरात. “आम्ही त्याचा गौरव पाहिला.“

शब्द देह (flesh) कसा झाला? पुन्हा एकदा, तिथे आत्मा उपस्थित आहे. देवदूताने मरीयेला सांगितले:

लूक १:३५:

“पवित्र आत्मा तुझ्यावर येईल, आणि सर्वोच्च देवाचे सामर्थ्य तुझ्यावर सावली करेल; म्हणून जे पवित्र बालक जन्मेल, त्याला देवाचा पुत्र म्हटले जाईल.”

निर्मितीच्या वेळी, देव बोलण्यापूर्वी आत्मा पाण्यावर तळपत होता. जेव्हा शब्द देह झाला, तेव्हा आत्मा एका कुमारीवर आला. यशयाने अनेक शतकांपूर्वीच ते सांगितले होते: “पाहा, कुमारी गर्भवती होऊन पुत्र प्रसवेल, आणि ती त्याचे नाव इम्मानुएल ठेवेल” (यशया ७:१४). मत्तय आपल्याला या नावाचा अर्थ सांगतो: “देव आपल्याबरोबर” (मत्तय १:२३). दोन अध्यायांनंतर, यशया म्हणतो की या बालकाला “पराक्रमी देव” (Mighty God) म्हटले जाईल (यशया ९:६).

इब्री लोकांस पत्र संपूर्ण कथेचा सारांश देते:

इब्री लोकांस पत्र १:१-२:

“देवाने पूर्वी संदेष्ट्यांच्या द्वारे आपल्या पूर्वजांशी अनेक वेळा व अनेक प्रकारे भाषण केल्यावर, या शेवटल्या दिवसांत त्याने पुत्राच्या द्वारे आपल्याशी भाषण केले आहे; त्याला त्याने सर्व गोष्टींचा वारस (heir) नेमले आहे, आणि त्याच्याद्वारे त्याने हे विश्व निर्माण केले.”

यावेळी देवाने आपला शब्द एखाद्या संदेष्ट्याद्वारे पाठवला नाही. त्याचा शब्द स्वतःच आला. आणि बायबल येशूला हेच नाव देते. जेव्हा योहान त्याला गौरवाने परत येताना पाहतो, तेव्हा तो लिहितो: “त्याचे नाव ‘देवाचा शब्द’ (The Word of God) असे आहे” (प्रकटीकरण १९:१३).

येशूकडे लक्ष वेधणारा आत्मा

आपल्या मृत्यूच्या आधी, येशूने आत्म्याचे वचन दिले:

योहान १४:१६-१७:

“आणि मी पित्याला विनंती करेन, आणि तो तुम्हाला दुसरा साहाय्यकर्ता (Helper) देईल, यासाठी की त्याने तुमच्यासोबत सर्वकाळ राहावे — म्हणजे सत्याचा आत्मा.”

येशू पित्याला विनंती करेल, आणि पिता आत्मा देईल. तिन्ही एकाच वाक्यात आहेत, आणि प्रत्येक जण भिन्न (distinct) आहे. आणि आत्मा हा ‘दुसरा’ साहाय्यकर्ता आहे: येशूसारखाच कोणीतरी, जो शिष्यांना शिकवेल, मार्गदर्शन करेल आणि आठवण करून देईल (योहान १४:२६).

आणि आत्मा काय करतो? तो आपले लक्ष पुन्हा येशूकडे वेधतो:

योहान १६:१३-१४:

“परंतु जेव्हा तो सत्याचा आत्मा येईल, तेव्हा तो तुम्हाला सर्व सत्यात मार्गदर्शन करेल; कारण तो स्वतःच्या अधिकाराने बोलणार नाही, तर जे काही ऐकेल तेच बोलेल; आणि तो तुम्हाला भविष्यातील गोष्टी सांगेल. तो माझा गौरव करेल, कारण जे माझे आहे ते घेऊन तो तुम्हाला प्रगट करेल.”

हे येशूसारखेच किती वाटत आहे याकडे लक्ष द्या. येशू म्हणाला होता की तो स्वतःच्या अधिकाराने बोलत नाही, तर पित्याने त्याला जे दिले आहे तेच तो बोलतो (योहान १२:४९). आत्मादेखील स्वतःच्या अधिकाराने बोलत नाही. तो ख्रिस्ताचे घेतो आणि आपल्याला ते प्रगट करतो. पिता बोलतो, त्याचा शब्द त्याची ओळख करून देतो, आणि त्याचा आत्मा तो शब्द आपल्या अंतःकरणात आणतो. एक देव, एकच आवाज.

आत्मा केवळ एखादी शक्ती किंवा श्वास नाही. रानातील इस्राएलबद्दल बोलताना यशया म्हणतो, “तरी त्यांनी बंड केले आणि त्याच्या पवित्र आत्म्याला खेद दिला (grieved)” (यशया ६३:१०). तुम्ही एखाद्या शक्तीला खेद देऊ शकत नाही. तुम्ही फक्त एखाद्या व्यक्तीलाच खेद देऊ शकता. आणि जेव्हा हनन्याने त्याचे सर्व पैसे चर्चला देत असल्याचे नाटक केले, तेव्हा पेत्र म्हणाला:

प्रेषितांची कृत्ये ५:३-४:

“हनन्या, तू पवित्र आत्म्याशी खोटे बोलावे म्हणून सैतानाने तुझे हृदय का भरले आहे…? तू माणसांशी नाही, तर देवाशी खोटे बोलला आहेस.”

पवित्र आत्म्याशी खोटे बोलणे म्हणजे देवाशी खोटे बोलणे.

एक देव: पिता, त्याचा शब्द, आणि त्याचा आत्मा

आता आपण हे सर्व एकत्र पाहू शकतो.

तिन्ही एकाच वेळी. याचे सर्वात स्पष्ट उदाहरण म्हणजे येशूचा बाप्तिस्मा.

मत्तय ३:१६-१७:

“येशू बाप्तिस्मा झाल्यावर लगेच पाण्यातून वर आला; आणि पाहा, त्याच्यासाठी आकाश उघडले, आणि देवाचा आत्मा कबुतरासारखा उतरताना आणि आपल्यावर येताना त्याने पाहिले. आणि पाहा, आकाशातून अशी वाणी झाली, ‘हा माझा प्रिय पुत्र आहे, याच्याविषयी मी संतुष्ट आहे.'”

येशू पाण्यातून वर येत आहे. देवाचा आत्मा त्याच्यावर उतरतो, आणि पिता आकाशातून बोलतो. तिन्ही एकाच वेळी उपस्थित आहेत. येशू आकाशातून बोलणारा पिता नाही, आणि आत्मा हा येशू नाही. ते एकमेकांहून भिन्न आहेत.

एक नाव, तीन नाहीत. जेव्हा येशूने आपल्या शिष्यांना पाठवले, तेव्हा त्याने तिघांची नावे एकत्र घेतली:

मत्तय २८:१९:

“म्हणून तुम्ही जाऊन सर्व राष्ट्रांतील लोकांना शिष्य करा; त्यांना पिता, पुत्र आणि पवित्र आत्मा यांच्या नावाने बाप्तिस्मा द्या.”

येथे लक्ष द्या की येशू ‘नावाने’ (name) म्हणतो, ‘नावांनी’ (names) नाही. एकच नाव आहे, जे पिता, पुत्र आणि पवित्र आत्मा यांचे सामायिक आहे.

तर बायबल आपल्याला हेच दाखवते:

• देव एकच आहे (अनुवाद ६:४).
• पिता देव आहे.
• पुत्र हा देवाचा स्वतःचा शब्द (Word) आहे, जो देवासोबत होता आणि देव होता, आणि जो आपल्यामध्ये राहण्यासाठी आणि आपल्याला तारण्यासाठी देहधारी (flesh) झाला.
• पवित्र आत्मा हा देवाचा स्वतःचा आत्मा आहे, जो जीवन देतो, संदेष्ट्यांद्वारे बोलला, आणि आता जे विश्वास ठेवतात त्यांच्यात वास करून त्यांचे लक्ष येशूकडे वेधतो.

ख्रिस्ती लोक जेव्हा त्रैक्याविषयी (Trinity) बोलतात तेव्हा त्यांचा हाच अर्थ असतो: एकच देव, जो सनातन काळापासून (eternally) तीन भिन्न व्यक्तींच्या रूपात अस्तित्वात आहे — पिता, पुत्र आणि पवित्र आत्मा.

एका शब्दापेक्षा आणि श्वासापेक्षा महान. देवाचा शब्द आणि देवाचा आत्मा हे खऱ्या अर्थाने त्याचे स्वतःचेच आहेत, त्यामुळे ते आणखी दोन देव नाहीत. पण जेव्हा आपण “शब्द” आणि “श्वास” ऐकतो, तेव्हा आपल्याला अशा गोष्टीची आठवण होऊ शकते जी येते आणि जाते. देवाचा शब्द जग सुरू होण्यापूर्वीच त्याच्यासोबत होता, आणि तो एक व्यक्ती आहे. येशूने प्रार्थना केली, “जग स्थापन होण्यापूर्वी तू माझ्यावर प्रीती केलीस” (योहान १७:२४). कोणीही एखाद्या आवाजावर प्रीती करत नाही. हे चित्र आपल्याला योग्य दिशेने नेते, पण देव कोणत्याही चित्रापेक्षा महान आहे.

येशूने म्हटलेल्या गोष्टींचे काय?

काही लोक येशू देव नाही हे सिद्ध करण्यासाठी त्याने म्हटलेल्या गोष्टींकडे लक्ष वेधतात. तो म्हणाला, “माझा पिता माझ्यापेक्षा थोर (greater) आहे” (योहान १४:२८). तो म्हणाला, “पुत्र स्वतःहून काहीही करू शकत नाही” (योहान ५:१९). आणि त्याच्या परत येण्याच्या दिवसाविषयी तो म्हणाला की तो कोणालाही माहीत नाही, “स्वर्गातील देवदूतांनाही नाही, आणि पुत्रालाही नाही, तर फक्त पित्यालाच माहीत आहे” (मार्क १३:३२).

जेव्हा आपण येशू कोण आहे हे आठवतो, तेव्हा या गोष्टींचा अर्थ लागतो: तो पित्याचा शब्द आहे, जो देह (flesh) झाला.

तो पित्याने पाठवलेला शब्द आहे. यशया ५५:११ आठवा: देवाचा शब्द त्याच्या मुखातून बाहेर पडतो आणि त्याला जे आवडते ते करतो. येशू स्वतःबद्दल नेमके असेच बोलला:

योहान १२:४९:

“कारण मी स्वतःच्या अधिकाराने बोललो नाही; तर ज्या पित्याने मला पाठवले, त्याने मला आज्ञा दिली आहे की मी काय सांगावे आणि काय बोलावे.”

पिता पाठवतो, आणि शब्द पाठवला जातो. हे पिता आणि पुत्र यांच्यातील क्रम (order) दर्शवते, पुत्र हा कमी देव आहे असे नाही. ज्या वचनात येशू म्हणतो की तो स्वतःहून काहीही करू शकत नाही, त्याच वचनात तो असेही म्हणतो, “पिता जे काही करतो, ते सर्व पुत्रही तसेच करतो” (योहान ५:१९). कोणताही निर्माण केलेला जीव (created being) असे म्हणू शकत नाही.

तो खऱ्या अर्थाने देह झाला. येशूने माणूस असण्याचे नुसते नाटक केले नाही. एक मुलगा म्हणून, तो “ज्ञानात (wisdom) वाढत गेला” (लूक २:५२). त्याला भूक लागली आणि तो थकला. त्याने “स्वतःला रिक्त केले आणि दासाचे (servant) रूप धारण केले” (फिलिप्पैकर २:७). त्यामुळे जेव्हा तो एक दास म्हणून आणि एक माणूस म्हणून बोलतो, तेव्हा तो आपण देवापेक्षा कमी आहोत असे म्हणत नसतो. तो दाखवून देत असतो की तो किती पूर्णपणे आपल्यापैकी एक झाला आहे.

म्हणूनच, वधस्तंभावर जाण्याअगोदरच्या रात्री, येशू असे म्हणू शकला, “माझा पिता माझ्यापेक्षा थोर आहे,” कारण तो “जग होण्यापूर्वी” पित्यासोबत असलेल्या गौरवाकडे परत जाणार होता (योहान १७:५).

यासारखाच आणखी एक प्रश्न आपण पुढच्या अध्यायात पाहणार आहोत, “जर येशू देव आहे, तर त्याने पित्याला प्रार्थना का केली?”

हे महत्त्वाचे का आहे?

देवाने आपल्याला त्याच्यासोबतच्या नातेसंबंधात आणण्यासाठी कसे कार्य केले आहे, हे पाहण्यास त्रैक्य (Trinity) समजून घेतल्याने मदत होते.

शतकानुशतके, परमेश्वराचा शब्द संदेष्ट्यांद्वारे देवाच्या लोकांकडे आला. मग पित्याने आपला पुत्र, आपला स्वतःचा शब्द, आपल्यामध्ये राहण्यासाठी आणि आपल्याला पापांतून तारण्यासाठी पाठवला. आणि आता, पवित्र आत्म्याद्वारे, देव त्यांच्यात वास करतो जे विश्वास ठेवतात.

आपण हेच सत्य पेत्राच्या पहिल्या पत्रात पाहतो, जिथे विश्वास ठेवणारे निवडलेले आहेत असे वर्णन केले आहे:

१ पेत्र १:२:

“देव पिता याच्या पूर्वज्ञानानुसार (foreknowledge), आत्म्याच्या पवित्रीकरणाद्वारे (sanctification), आज्ञापालनासाठी आणि येशू ख्रिस्ताचे रक्त शिंपडल्या जाण्यासाठी…”

‘पवित्रीकरण’ म्हणजे पवित्र केले जाणे. लक्षात घ्या की आपले तारण (salvation) कसे पिता, पुत्र आणि पवित्र आत्मा या तिन्हींशी जोडलेले आहे. पिता आपल्याला स्वतःकडे बोलावतो, येशूने आपल्यासाठी आपले प्राण दिले, आणि आपल्याला पवित्र करण्यासाठी पवित्र आत्मा आपल्यामध्ये कार्य करतो.

ते स्वतंत्रपणे काम करणारे तीन वेगळे देव नाहीत. पिता, पुत्र आणि पवित्र आत्मा हे भिन्न (distinct) आहेत, तरीही ते परिपूर्ण एकतेने कार्य करतात.

त्रैक्य हे केवळ आपल्या बुद्धीने समजून घेण्याची गोष्ट नाही. तर, देवाने स्वतःची ओळख कशी करून दिली आहे आणि त्याने आपल्याला त्याच्यासोबतच्या नातेसंबंधात कसे आणले आहे, हे ओळखण्यास ते आपल्याला मदत करते.

वचनांचे स्रोत (इंग्रजी भाषांतरे):
NKJV (New King James Version): उत्पत्ती १:१, १:२, १:३, १:२६, १५:१, २८:२१; १ शमुवेल ३:७, ३:२१; २ शमुवेल २३:२; स्तोत्रसंहिता ३३:६, १०७:२०; यशया ७:१४, ९:६, ४०:८, ४८:१२, ४८:१३, ४८:१६, ५५:११, ६३:१०; यिर्मया १:४-५; जखऱ्या ४:६; मत्तय १:२३, ३:१६-१७, २८:१९; मार्क १३:३२; लूक १:३५, २:५२; योहान १:१-३, १:१४, ५:१९, १२:४९, १४:१६-१७, १४:२८, १६:१३-१४, १६:२८, १७:५, १७:२४, १९:३०; प्रेषितांची कृत्ये ५:३-४; १ करिंथकर २:११; फिलिप्पैकर २:७; इब्री १:१-२; १ पेत्र १:२; प्रकटीकरण १९:१३

शेवटचं अद्ययावत 27 ऑक्टोबर 2026